حسين قرچانلو
82
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
است ؛ درياچهء مرده در آن شهر قرار دارد و از آن حمّر كه مومياست استخراج مىكنند . « 1 » ابن فقيه ، معاصر با يعقوبى ، چهار چيز را از عجايب سرزمين شام مىداند كه يكى از آنها همين درياچهء بدبوست كه چيزى در آن غرق نمىشود و هرچه در آن مىافتد بر سطح آب شناور مىماند . « 2 » اصطخرى در نيمهء اول قرن چهارم مىنويسد : بر كنارهء درياچه ، گلى است به نام خمّر كه درختان باغهاى فلسطين ، بويژه درختان خرما را با آن لقاح مىدهند . « 3 » به نوشتهء مسعودى ، رود اردن درياچهء بدبو را مىشكافد و تا وسط آن مىرسد ، آنجا فرو مىرود و ميان كفر ساباى بريد و رمله ، از سرزمين فلسطين ، از چشمهاى بزرگ به نام نهر ابى فطرس بيرون مىآيد و به درياى روم ( مديترانه ) مىريزد . آب درياچه مانند جيوه سنگين است . « 4 » مقدسى مىنويسد : يگانه بندر كنار اين درياچه شهر زغر است . « 5 » در سال 505 ق امير فرنگان صليبى ، بالدوين ، تصميم گرفت كه منطقهء ميان خليج عقبه و بحر الميت را زير سلطهء خود درآورد . در 527 ق پادشاه صليبيها ، فولك ، ماوراى اردن و قلعهء مونترال را به يكى از درباريان خود سپرد و به اين ترتيب ، او توانست جنوب بحر الميت را زير نظر گيرد . « 6 » در 578 ق شاهزادهء صليبى ، فرمانرواى كرك ، در اين شهر كشتيهايى ساخت . او مىخواست براى تاراج كاروانهايى كه از راه دريا عازم مكّه بودند ، ناوگانى بر روى درياى احمر راه بيندازد . وى در اواخر همان سال زورقهايى را كه از چوب درختان جنگلهاى مآب يا موآب ساخته بود ، در بحر الميت آزمايش كرد . « 7 » ياقوت در قرن هفتم هجرى با تأييد گفتههاى جغرافيادانان قبل از خود مىنويسد : اين درياچه بسيار بدبوست و گاهى طوفانى مىشود و هرچيزى را ، از حيوان و انسان هلاك مىكند تا جايى كه آباديهاى اطرافش براى مدتى خالى از سكنه مىشود . « 8 » يك قرن بعد از ياقوت ، ابو الفداء مىنويسد : آب اين درياچه فروكش مىكند ، ولى از آن رودى خارج نمىشود و در آن هيچ موجود زندهاى نيست ، نه ماهى و نه جانور ديگر . « 9 »
--> ( 1 ) . البلدان ؛ ص 329 . ( 2 ) . مختصر كتاب البلدان ؛ ص 118 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 64 . ( 4 ) . التنبيه و الاشراف ؛ ص 74 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 249 . ( 6 ) . تاريخ جنگهاى صليبى ؛ ج 2 ، ص 112 و 266 . ( 7 ) . الكامل فى التاريخ ؛ ج 11 ، ص 490 و تاريخ جنگهاى صليبى ؛ ج 2 ، ص 510 . ( 8 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 516 . ( 9 ) . تقويم البلدان ؛ ص 53 و 246 .